Redactie 
Wanneer in Nederland sneeuw valt, is het hele land in rep en roer. Sneeuw is zo’n zeldzaamheid dat meteen de slee uit de schuur wordt getrokken om zo de kinderen naar school te brengen, terwijl de perrons vollopen doordat de treindienstregeling het laat afweten. Fotografen bevinden zich onder de enthousiastelingen. Zij laten deze kans niet als sneeuw voor de zon verdwijnen en trekken in alle vroegte eropuit om het onaangeroerde witte landschap te vereeuwigen.
Toch hoeven de natuurfotografen onder ons niet acuut in een winterdip te belanden wanneer de sneeuw verstek laat gaan. Want wie na een koude winterse nacht vroeg in de ochtend met zijn of haar camera een wandeling gaat maken en goed om zich heen kijkt, kan allerlei ijssculpturen ontdekken en prachtige close-ups fotograferen. Bij temperaturen onder het vriespunt wordt waterdamp omgezet in ijs. Op de natuur vormen zich rijpkristallen in allerlei soorten en maten (afhankelijk van luchtvochtigheid, temperatuur en windrichting), die schitteren in de laagstaande zon. Doordat vorst – in tegenstelling tot sneeuw – niet heel het landschap wit bedekt, ontstaat bovendien een fraai kleurcontrast. Maar ga niet over één nacht ijs: de winter in detail vastleggen vereist een goede uitrusting en voorbereiding.
Camera-instellingen
Bij het fotograferen van vorst heeft je camera net als bij sneeuw de neiging de witte tinten te onderbelichten. Daarom moet je de lichtmeter in de gaten houden. Wanneer de waardes in het histogram te veel in het midden staan, krijgen de witte ijskristallen een grijze tint. Daarom zul je via de belichtingscorrectieknop (die met het plus/minteken) bij bewolking één en bij zonnig weer twee stops moeten overbelichten. Het aanwezige licht bepaalt in welke mate de belichting naar de pluskant gecorrigeerd moet worden. Ook per camera kan het verschillen hoeveel stops daarvoor nodig zijn. De rijp is helder belicht als er een piek aan de rechterkant van het histogram ontstaat. Maar niet zoveel naar rechts dat een deel van die piek wordt afgekapt, want dan krijg je de beruchte ‘clippende’ hoge lichten.
Door daarnaast bij de witbalans een hoge (‘warme’) kleurtemperatuur in te stellen, blijft het wit mooi wit. ‘Schaduw’ is op veel camera’s de warmste witbalans. Een verkeerde witbalans kan voor een gele of blauwe gloed zorgen. In Photoshop en Lightroom kun je de witbalans eventueel ook nog aanpassen door met het pipetje op een wit punt in de foto te klikken. En als je in raw fotografeert, is het achteraf bijstellen van de witbalans sowieso geen probleem.
Winters zonlicht
De naam ‘gouden uurtje’ is sowieso al misleidend, aangezien deze term eigenlijk het uur na zonsopkomst én het uur voor zonsondergang omvat. ’s Winters kun je het gerust het gouden anderhalf uurtje noemen. De dagen zijn dan korter en de zon staat lager aan de horizon, waardoor het winterse zonlicht een groot deel van de dag zorgt voor een warme, zachte gloed. Deze zon als tegenlicht levert niet alleen fraaie landschappen op. Ook bij close-ups en macrofotografie ontstaan mooie contrasten tussen licht en schaduw, terwijl het smelten van de rijp op takken door de zon voor een glinstering in de foto zorgt.
De term ‘het blauwe uurtje’ is al even misleidend. In de winter duurt dit ‘uurtje’ voor zonsopkomst en na zonsondergang, waarin veel blauw licht aanwezig is, vaak niet langer dan tien minuten. Dit licht geeft ijssculpturen een koele blauwe tint. De winterse sfeer komt daardoor nog meer in de foto naar voren. Als er geen bewolking is, is de blauwe kleur het meest intens, doordat de lucht dan goed reflecteert in het ijs. Met onze hersenen compenseren we het blauw voor een deel, waardoor bij het achteraf bekijken van de beelden het effect je nog meer zal verrassen.
IJskristallen op het raam
Tegenwoordig hebben de meeste huizen dubbelglas, waardoor ijskristallen alleen nog op autoruiten of ramen van onverwarmde schuren voorkomen. Een ijskristal ontstaat op een stofdeeltje. Maak het schuurraam of de autoruit dus niet brandschoon als je ijskristallen wilt fotograferen. Aan dat deeltje stof vriest waterdamp vast. De luchtvochtigheid, -druk en -temperatuur bepalen de uiteindelijke vorm van het kristal. Gedurende koude, winderige nachten ontstaan de mooiste patronen.
Ga je met de auto op pad om te fotograferen, kijk dan eerst naar eventuele ijskristallen voordat je een diepe zucht slaakt en begint met krabben. Zeker wanneer de opkomende zon erdoorheen schijnt, kun je van zo’n patroon mooie abstracte close-upfoto’s maken. Aangezien een autoruit niet recht loopt, maak je de beste opnames van binnenuit. Zorg ervoor dat je de camera recht voor het onderwerp houdt en dat de sensor evenwijdig aan de ruit staat. Stel een kleiner diafragma in (een hogere diafragmawaarde dus) om ook de hoeken scherp te krijgen. Je hoeft dus niet per se in je auto te stappen: winterse details bevinden zich dichterbij dan je denkt.
Rijp op de natuur
Wanneer het ’s nachts vriest, kan waterdamp bevriezen op onder andere paddenstoelen, randen van bladeren als die nog aan de bomen en struiken zitten, of bloemen die al in bloei komen. Bij mist vormt zich een nog dikkere laag ijskristallen op takken. Een enkele keer tref je zelfs een ingevroren insect aan. Dit tafereel is natuurlijk fantastisch om vast te leggen.
Zoom flink in op de rijpkristallen om hun bijzondere vorm goed in beeld te krijgen. Door middel van ‘focus stacking’, waarbij je een reeks opnames met telkens een iets ander scherpstelpunt achteraf op de computer samenvoegt tot één foto, kun je eventueel meer scherptediepte creëren. Voorwaarde is wel dat je onderwerp niet beweegt. De witte, geclusterde rijpkristallen vormen tevens een mooi contrast met de kleuren van de natuur. Gebruik dat contrast in je foto’s.
Lijstje
Bedenk van tevoren een aantal fotogenieke locaties bij vorst, zodat je ter plekke op zoek kunt naar details. Het kan helpen ergens een lijstje te bewaren met plekken of onderwerpen die je onder dit soort zeldzame omstandigheden wilt fotograferen.
Bevroren water
Abstracte patronen in een bevroren plas water langs de weg of in het ijs op een vijver zijn eveneens fascinerend. Hierbij moet je denken aan vormen en lijnen die zijn ontstaan door het ontdooien en opnieuw bevriezen van het water, of luchtbellen die vast zijn komen te zitten in het ijs. Je vergroot de kracht van die textuur als je het volledige beeld ermee vult en ervoor zorgt dat zich daarin geen storende elementen bevinden die het patroon doorbreken. Besteed dus aandacht aan de compositie controleer de hele foto in de live-viewstand.
Uitrusting
Camera’s en objectieven kunnen wel tegen een beetje vocht en kou, zeker de weerbestendige modellen. Toch moet je hier met fotograferen bij winters weer extra rekening mee houden. Stop je camera als je even niet fotografeert onder je jas om condensvorming te voorkomen. Vocht bij vorst, maar ook uit je eigen ademhaling, kan op je camera bevriezen. Houd je objectief ook altijd droog en schoon, want sneeuw- en regenspatten op je lens kunnen leiden tot onscherpe vlekken in je foto’s. Bovendien kan vocht zich langzamerhand een weg naar het interieur van je camera of objectief banen, wat kan leiden tot schimmelgroei en zelfs kortsluiting. Wissel dus zo weinig mogelijk van lens, richt je camera niet omhoog tijdens een sneeuwbui en gebruik desnoods een plastic zak of regensleeve om je camera te beschermen. Met een antistatische doek in je binnenzak of cameratas kun je af en toe je camera droogvegen.
Droog je natte camera na afloop goed af met een handdoek en laat ’m binnenshuis rustig acclimatiseren (niet te dicht bij een kachel of de centrale verwarming). Besteed bij het afdrogen extra aandacht aan naden, kieren en contactpunten. Poets het glas van een vettig of nat geworden lens nooit met je T-shirt schoon, maar veeg eerst grove vuildeeltjes weg met een zachte lenskwast en poets daarna het glas voorzichtig schoon met een brillendoekje. Wat kan helpen tegen condensvorming, is je spullen een aantal uren in je tas op temperatuur te laten komen. In de cameratas gaat de temperatuur een stuk geleidelijker omhoog. Als je de foto’s direct wilt bekijken, haal dan het geheugenkaartje uit de camera voordat je naar binnen stapt. Hetzelfde geldt voor de batterijen als je die meteen wilt opladen.
Door de kou houden de batterijen van je camera of flitser het minder lang vol. Zij kunnen slecht tegen lage temperaturen, en de kans bestaat zelfs dat ze er plotseling mee ophouden. Neem dus altijd extra accu’s mee en bewaar deze op warme plekken, zoals in je broekzak. Een koude batterij kun je vervangen door een warme, en de koude accu kun je vervolgens weer opwarmen in je zak. Deze vindt op miraculeuze wijze zijn spanning dan weer terug, waardoor je de truc nog een paar keer kunt herhalen voordat leeg volgens de batterijindicator écht leeg is.
Zorg er niet alleen voor dat je camera in orde is, maar ook dat jij zelf klaar bent voor een lange periode in koude en soms natte omstandigheden. Als fotograaf sta je vaak lange tijd stil, lig je soms languit op de grond, ben je lang buiten en werk je graag bij zonsopkomst, wat het koudste moment van de dag is. Het is dus belangrijk dat je je hierop voorbereidt, zodat zo’n uitje je niet letterlijk in de koude kleren gaat zitten. Trek dikke schoenen aan met voldoende profiel zodat je niet uitglijdt, draag wind- en waterdichte kleding in laagjes (je kunt beter te veel aan hebben dan te weinig) en zorg voor een muts, goede sokken en handschoenen. Je verliest namelijk verreweg de meeste warmte aan de uiteinden van je lichaam. Er zijn speciale handschoenen en wanten voor fotografen, waarmee je het touchscreen kunt blijven bedienen. Ook door aandacht te hebben voor zulke details, kom je beslagen ten ijs.
