Redactie Vroeger zat elke fototas vol filters. In het systeemcamera-tijdperk doet software veel van dat werk, maar niet alles. Welke filters verdienen nog een plek in je tas, welke kun je met een gerust hart overslaan, en wat koop je per budget? Draai en schuif zelf mee in dit artikel.
Wie begint met fotograferen, krijgt in de winkel al snel een stapeltje filters aangepraat. Zonde van je geld, want een flink deel daarvan is achterhaald. Moderne camera's vangen zoveel detail in licht en donker dat je veel effecten net zo goed (of beter) in de nabewerking regelt. Maar er blijven een paar filters over die iets kunnen wat geen enkel programma kan. Die zetten we hier op een rij, eerlijk en met de mogelijkheid om alles zelf uit te proberen.
1. Het polarisatiefilter: dit effect kan geen software nabootsen
Als je maar één filter koopt, laat het dan een circulair polarisatiefilter zijn (op de verpakking vaak CPL genoemd). Het bestaat uit twee ringen: de ene schroef je op je lens, de andere kun je blijven draaien. En met dat draaien bepaal je hoeveel schittering het filter wegneemt.
Dat wegnemen van schittering doet meer dan je denkt. De blauwe lucht wordt dieper van kleur, waardoor witte wolken er ineens uitknallen. Reflecties op water verdwijnen, zodat je opeens de bodem van een beekje ziet. En nat gebladerte, dat normaal vol witte glans zit, toont ineens zijn echte, diepe kleuren. Daarom is dit filter het geheime wapen van landschapsfotografen, juist ook in een nat bos of bij bloeiende heide.
Waarom kan Lightroom of Photoshop dit niet? Simpel: wat achter een reflectie schuilgaat, staat niet in je foto. Geen enkel programma kan informatie terughalen die nooit op de sensor is beland. Alle andere filtereffecten in dit artikel zijn na te bootsen of te omzeilen, deze niet. Probeer het zelf maar:
In de praktijk werkt het precies zo: kijk door je zoeker of naar je scherm en draai rustig aan de voorste ring tot de lucht op z'n diepst is of de schittering weg. Twee dingen om te onthouden: het effect is het sterkst als je haaks op de zon fotografeert, en bij een groothoeklens kan de lucht ongelijkmatig donker worden omdat je zo'n groot stuk hemel in beeld hebt. Even draaien of iets inzoomen lost dat op.
Nog een eerlijke kanttekening: soms wil je reflecties juist wél. Een spiegelend bosmeertje in de herfst leeft juist van zijn weerspiegeling. Ook dan is het polarisatiefilter je vriend: je draait het effect gewoon weg, of haalt het filter even van de lens. En dat laatste is sowieso slim als je klaar bent, want het filter kost je één tot twee stops licht.
Hoe dat in de praktijk uitpakt, vertelt communitylid iborst het mooist bij deze strandfoto:
"Bij eb ontstonden er plassen water op het strand en in een daarvan lag een kluwen vissersnetten. Door een ND-filter te gebruiken kon ik het water mooi glad krijgen. Een polarisatiefilter zorgde voor het doorkijkje in het water. Onmisbaar is een statief in dit geval."
Dat ND-filter uit het recept van iborst is meteen de tweede aanschaf die het geld waard is.
2. ND-filters: de tijdmachine in je fototas
Een ND-filter (in het Nederlands ook wel grijsfilter genoemd) is niets meer dan een donker stukje glas. Het voegt geen kleur of effect toe, het houdt alleen licht tegen. En juist daardoor kan je camera iets wat normaal alleen in het donker lukt: seconden lang belichten, midden op de dag.
Alles wat beweegt, smeert in die seconden uit. Golven worden een melkglad oppervlak, een waterval verandert in zachte sluiers en voortjagende wolken trekken strepen door de lucht. Alles wat stilstaat, blijft haarscherp. Dat contrast tussen stilstand en beweging geeft die dromerige sfeer die je van ansichtkaarten kent. Kies een sterkte en kijk wat er gebeurt:
Welke sterktes gebruik je nu echt? Met deze drie kun je alles:
ND8 (3 stops): voor watervallen en beekjes in het bos. Van 1/60 naar 1/8 seconde is genoeg om stromend water zijde te maken, en vaak lukt dat nog net uit de hand met beeldstabilisatie.
ND64 (6 stops): de veelzijdigste. Rond zonsopkomst, zonsondergang en het blauwe uur kom je hiermee op halve tot hele seconden: perfect voor golven en wolken met beweging erin. Als je er maar één koopt, koop deze.
ND1000 (10 stops): het zwaargewicht voor klaarlichte dag. Acht seconden of langer: de zee wordt een spiegel, wandelaars verdwijnen uit je stadsgezicht en wolken worden strepen.
Vanaf ND64 is een statief verplicht, en stel scherp vóórdat je het donkere filter op de lens draait. Bij een ND1000 zie je er namelijk amper nog doorheen.
Dan is er nog het variabele ND-filter: één filter dat je van licht naar donker draait. Klinkt ideaal, en voor video is het dat ook. Maar voor foto's met lange sluitertijden zit er een addertje onder het gras: bij de sterkste stand en een groothoeklens verschijnt een donker kruis in je beeld, het beruchte X-patroon. Dat komt doordat zo'n filter eigenlijk twee gestapelde polarisatiefilters is. Voor serieus landschapswerk zijn vaste sterktes betrouwbaarder.
Smaakt dit naar meer? In Water als onderwerp voor je fotografie vind je nog veel meer ideeën voor beken, zeeën en regenplassen.
3. Het grijsverloopfilter: nog nodig, of doet je sensor het zelf?
Het grijsverloopfilter (GND) is boven donker en onder helder, met een vloeiende overgang. Het idee: de felle lucht een paar stops afzwakken, zodat lucht én voorgrond in één opname goed belicht zijn. Want zonder hulpmiddel moet je bij een felle avondlucht kiezen: belicht je op de lucht, dan wordt je voorgrond een zwart silhouet, en belicht je op de voorgrond, dan klapt de lucht uit naar wit. Generaties landschapsfotografen zwoeren daarom bij dit filter.
Het eerlijke antwoord voor nu: voor de meeste fotografen is dit filter overbodig geworden. Moderne sensoren vangen zoveel bereik tussen licht en donker dat je in raw de lucht gewoon iets donkerder belicht en de voorgrond in de nabewerking optilt. En voor extreme gevallen maak je twee of drie opnamen met verschillende belichting (bracketing) en voeg je ze samen. Dat werkt zelfs beter zodra er iets boven de horizon uitsteekt: een molen, een bergtop of een boom krijgt van een verloopfilter namelijk dezelfde donkere behandeling als de lucht.
Wanneer is hij nog wél het overwegen waard? Als je niet graag achter de computer zit en je foto's het liefst in één keer af zijn. Of als je bij zonsondergang boven zee of polder werkt, waar de horizon strak en recht is. Dan doet zo'n filter precies waarvoor hij ooit is bedacht, zoals bij het winterse avondrood hieronder. Maar heb je hem nog niet? Koop dan eerst de twee hierboven.
4. De UV-filter-mythe: vooral een verkooptruc
Bij bijna elke lensaankoop komt hij ter sprake: "Doet u er een UV-filter bij, voor de zekerheid?" Tijd om deze mythe door te prikken. In het filmtijdperk had uv-licht invloed op je opnamen en was zo'n filter nuttig. De sensor in je digitale camera heeft er echter al een ingebouwd filter tegen. Voor je beeldkwaliteit doet een los UV-filter dus helemaal niets.
Sterker nog: hij kan kwaliteit kósten. Elk extra stukje glas voor je lens betekent extra kans op flare en spookbeelden bij tegenlicht, zeker bij goedkope exemplaren. Je zet tenslotte een glaasje van een paar tientjes voor een lens waar de fabrikant duizenden euro's aan optiek in stopte.
Er is één eerlijke reden om er toch een te gebruiken: fysieke bescherming. Op het strand met opspattend zout water, in de duinen met stuivend zand of in de woestijn is een beschermfilter goedkoper dan een nieuwe frontlens. Kies daar dan een degelijk exemplaar voor ("protector" of een goed gecoat UV-filter) en haal hem eraf zodra het gevaar geweken is. Voor alle andere situaties: durf te kiezen en laat hem in de la. Je zonnekap beschermt bij een stoot vaak beter.
5. Koopwijzer: schroef of magneet, en wat kost het?
Eerst even praktisch: filters koop je op de schroefmaat van je lens. Die vind je op de lensdop of naast het diameterteken (⌀) op de lens zelf, bijvoorbeeld 67 of 77 millimeter. Heb je meerdere lenzen? Koop dan filters voor je grootste maat plus een setje goedkope step-up ringen, dan passen ze op al je lenzen.
Daarnaast is er een keuze die er tien jaar geleden nog niet was: schroef of magneet. Bij een magneetsysteem draai je eenmalig een dunne adapterring op je lens, waarna filters er in een seconde op- en afklikken. Geen geklungel met schroefdraad in de kou, wisselen gaat bliksemsnel en stapelen (polarisatie plus ND bijvoorbeeld) is zo gebeurd. Het kost circa een kwart meer en je zit vast aan één merk, maar wie vaak wisselt, wil nooit meer terug.
Budget (tot circa 60 euro per filter)
Onze aanrader: K&F Concept Nano-X. Het Chinese K&F Concept heeft de prijs-kwaliteitverhouding van dit moment. Een Nano-X polarisatiefilter van 77 mm kost rond de 50 euro, een ND1000 rond de 45 euro, en het glas is verrassend neutraal. Ook leuk: van beide bestaat een magnetische variant voor zo'n 15 euro extra.
Middenklasse (60 tot 150 euro per filter)
Onze aanrader: Hoya en Marumi. De vertrouwde Japanse namen. Een Hoya HDX polarisatiefilter (77 mm) kost circa 130 euro, de Marumi DHG Super CPL circa 95 euro. Voor grijsfilters is de Hoya PROND-serie de klassieker: een PROND 1000 vind je rond de 100 tot 120 euro. Duurzaam, kleurneutraal en overal verkrijgbaar. Ook het jonge merk Urth (vanaf circa 65 euro per ND-filter) hoort in dit rijtje thuis.
Premium (150 euro en meer)
Onze aanrader: Kase KW Revolution. Het magnetische systeem van Kase is bij Nederlandse landschapsfotografen razend populair, en terecht. Gehard glas dat tegen een stootje kan, kleurgecodeerde ringen zodat je in het donker voelt welk filter je pakt, en een magnetische lensdop erbij. Losse filters vanaf circa 70 tot 90 euro, een complete set met polarisatiefilter plus drie ND-sterktes vanaf ruim 200 euro.
Begin met die ene
De samenvatting van dit hele verhaal past op een bierviltje. Het polarisatiefilter is de enige die iets kan wat software niet kan: koop die eerst. Grijsfilters openen daarna de deur naar lange sluitertijden, met de ND64 als slimste eerste keus. Het grijsverloopfilter is optioneel geworden, en de UV-filter koop je alleen nog als stootbescherming voor ruige omstandigheden.
Wij zijn benieuwd: wat is jouw onmisbare filter voor je objectief? Of werk je standaard zonder? Deel vooral je mooiste resultaten hier op Zoom.nl!
