Redactie 
Hoewel de kust altijd de moeite waard is, zijn sommige locaties fotogenieker dan andere. Soms is het strand immers niet zo breed en bestaan de duinen maar uit een enkele rij. Je bent dan al snel uitgefotografeerd. Plekken waar je als landschapsfotograaf je hart kunt ophalen, zijn onder meer Texel (De Slufter, De Hors, De Cocksdorp), de duinen bij Domburg, Westenschouwen en Burgh-Haamstede in Zeeland en de Kennemerduinen in Noord-Holland. Ook Terschelling en Schiermonnikoog kennen prachtige duingebieden, maar zijn iets lastiger te bereiken.
De zuidpier van IJmuiden is omgeven door industrie maar staat bekend om de aantallen vogels die je er kunt treffen. Het strand bij Zandvoort of Scheveningen ligt weliswaar veel dichter op bebouwing, maar biedt meer vertier na het fotograferen. De Amsterdamse Waterleidingduinen vormen een landschappelijk erg afwisselend gebied, met veel vogels en ook nog eens vossen en damherten. Welke plek je ook kiest, houd rekening met de richting waarin de zon opkomt of ondergaat. Aan de westkust valt in dat opzicht weinig te kiezen, maar in de Zeeuwse delta en op de Waddeneilanden kun je alle kanten op.
Landschappen
De kust is een ideale plek voor landschapsfotografie. Vanwege de weidsheid en het gebrek aan bomen zijn omgeving en horizon doorgaans leeg. Daarmee wordt het eenvoudiger de wél aanwezige elementen te ordenen tot een uitgebalanceerde compositie. Een foto van enkel de zee en de lucht oogt al gauw statisch en saai. Je zult dus op zoek moeten naar een hoofdonderwerp. Dat kan een golfbreker zijn van basaltstenen, of oude, verweerde palen vol algengroei, maar ook een voorwerp in de branding. Denk aan een zeester, een kwal of een rots waar het water mooi omheen buigt. De vloedlijn zelf kan ook de moeite waard zijn, als de golven zich met een dikke laag wit schuim langzaam weer terugtrekken richting zee.
Wat je onderwerp ook is, varieer met je sluitertijd voor de perfecte combinatie tussen beweging en detail. Is je sluitertijd te kort, dan mist je foto sfeer. Belicht je te lang, dan houd je enkel een melkachtige substantie over en ontbreekt de structuur van de zee. Is de zee woest en spatten de golven hoog op, dan is een korte sluitertijd die elke druppel bevriest juist wél een goede keuze. De mooiste foto’s met een langere sluitertijd maak je meestal als de golven terugrollen de zee in. Wacht dus tot water en schuim hun verste punt hebben bereikt en maak dan pas je foto’s. Daar waar het water net nog was, is het zand nog nat, en juist die geleidelijke overgang voegt iets toe aan je foto. Bovendien gaat het terugtrekken van de golven rechtlijniger in zijn werk dan de chaos van binnenkomende golven.
Vanwege het veranderende weer zijn de luchten boven zee vaak kleurrijk rond zonsopkomst en zonsondergang. Lang nadat het licht op strand en duin verdwenen is, kan de lucht nog spectaculair zijn. Grote kans dat het contrast in lichtintensiteit te groot is voor het dynamisch bereik van je sensor. Gebruik een grijsverloopfilter om dit op te lossen. De horizon in je foto zal waarschijnlijk volledig leeg zijn. Een hard verloop is dan de beste keuze. Of je een verloop van twee of drie stops neemt, is een kwestie van smaak. Neem de tijd om het filter op exact de juiste hoogte te plaatsen, want met name bij een hard verloop is de overgang goed zichtbaar. Het ziet er niet uit als deze overgangslijn net boven de horizon ligt.
Fotografeer je in de duinen, dan zal de horizon geen lege rechte lijn zijn: het zand of helmgras zal de horizon doorbreken. Gebruik in zo’n geval liever een zacht verloop om te voorkomen dat een duidelijke scheidslijn dwars door je duin of gras in beeld verschijnt. Een alternatief is twee verschillende belichtingen te maken, die je achteraf samenvoegt in de nabewerking.
Heb je eenmaal een stevige lucht te pakken, trek dan in de nabewerking het (lokale) contrast eens omhoog voor nóg meer drama. In Lightroom gebruik je het filter Nevel verwijderen voor een krachtig resultaat. Schiet niet door, want je donkere partijen zullen dichtlopen en reeds aanwezige ruis wordt nog beter zichtbaar. Pas de aanpassing met een verloopfilter enkel op de lucht toe. Een koele witbalans past vaak beter bij stormachtig weer. De combinatie van stormluchten en warme kleuren kunnen onze hersenen maar moeilijk begrijpen.
Abstract
Voor landschapsfoto’s die wat verder van de werkelijkheid af staan en worden geabstraheerd tot lijnen en vlakken, kun je aan zee werken met grijsfilters. Met name de zwaardere filters (denk aan tien stops) verlengen je sluitertijd tot enkele minuten. Wolkenluchten veranderen in strepen en de zee wordt een leeg wit vlak. Met een krachtige vorm in beeld, zoals een steiger of brug, maak je je foto af. Sta je dicht op de vloedlijn te fotograferen, dan zullen je statiefpoten wegzakken in het natte zand. Je kunt dat voorkomen met speciale voetjes die je onder de poten schroeft. Levert jouw statiefmerk die niet, dan is een drietal oude cd’s (onder elke poot één) een prima alternatief.
Details in het landschap
Niet alleen het weidse landschap is de moeite waard. Nog leuker is het om als een fotografische strandjutter op zoek te gaan naar kleine schatten in het grote geheel. Water en wind doen met strand en duin wat ze willen. Na onstuimig weer vind je de mooiste vormen en structuren in het zand. Soms vermengen meerdere kleuren zand, of droog en nat zand, zich met elkaar tot ware kunstwerkjes. En als na de vloed de zee zich terugtrekt, vind je op het strand allerhande geribbelde vormen in het zand. Als je je bezoek net na de vloed timet, is de kans groot dat alles nog maagdelijk mooi is. Wacht als het kan tot de zon laag aan de hemel staat: vormen en structuren in zand en modder komen het best tot hun recht als het lage licht lange schaduwen kan creëren. Dat geeft diepte aan je foto’s.
Zijn er geen vormen en structuren in het zand te vinden, dan is altijd wel iets anders een foto waard. Denk aan een stilleven van de prachtig witte veer van een meeuw in het opstuivende zand. Ook schelpjes in verschillende kleuren die elk op hun eigen kleine verhoging in het zand liggen, zijn een dankbaar onderwerp. Fotografeer ze recht van boven om te zorgen dat alles binnen de scherptediepte valt, en ga op zoek naar een groepje dat mooi verdeeld ligt. Of ga met een macrolens plat op de grond liggen voor een intiemere kijk op bijvoorbeeld een zwaardschede en laat de beperkte scherptediepte het werk doen.
In de duinen kun je op zoek gaan naar een pionierende pluk helmgras, die moederziel alleen staat te wuiven op een zanderige duintop. Ook zijn de boompjes en struiken in het duinlandschap vaak getekend door de wind. Ze hebben daarom sterke verweerde vormen en zitten nogal eens onder de korstmossen. Wil je dergelijke details fotograferen, dan is een mistige dag erg geschikt om de aandacht op de vormen en lijnen te vestigen. Een andere optie is te wachten tot het laatste licht de takken raakt, waarbij de achtergrond al in het duister van de schaduw valt.
Dichter bij de grond vind je in de duinen ook piepkleine paddenstoelen. Hoewel het soorten betreft die je enkel daar kunt vinden, hebben ze gewoon een steel en een hoed, en dat maakt ze hoe dan ook fotogeniek. Helemaal omdat ze in kaal zand groeien en de omgeving dus niet voor afleiding zorgt. Kruip er met een macrolens bovenop en het zand op en rond de paddenstoelen geeft je foto’s net dat beetje extra.
Uiteraard kun je je ook abstract uitleven op de zee zelf. Probeer eens met een lichte telelens (rond 200 mm) in te zoomen op een binnenrollende golf. Stel een relatief lange sluitertijd in en beweeg je lens tijdens de opname mee met de golf. Varieer je sluitertijd, maar ook je hoek ten opzichte van de vloedlijn. Zeker als er mooi laag zonlicht op de golven valt, krijg je prachtige resultaten.
De kust is ook een fijne plek voor dronefotografie. De overgangen van water naar zand leveren vanuit de lucht boeiende patronen op, zeker wanneer de zee zich terugtrekt bij de overgang van vloed naar eb. Let wel op dat je niet vliegt boven verboden terrein, zoals bijvoorbeeld nabij lokale (zweef)vliegvelden, over mensenmassa’s of boven Natura 2000-gebieden (vooral in het broedseizoen).
Een bijzonder fenomeen kun je aantreffen in de zomer, wanneer het water flink is opgewarmd. De zogenaamde zeevonk, een eencellig organisme, licht op door een chemisch proces. Ga op een kalme zomeravond naar de kust en de kans is aanwezig dat je de golven blauw ziet oplichten. Je zult met hoge iso-waarden moeten werken om het vrij zwakke licht te kunnen vastleggen.
Vogels
Bij het strand horen natuurlijk meeuwen, en die zul je hoogstwaarschijnlijk ook wel tegenkomen, waar je ook heen gaat. Wie wat beter kijkt, ontdekt vaak ook de kleine drieteenstrandlopers. Ze rennen in groepjes langs de branding, met hun snavel in het zand wroetend naar voedsel. Het lijken enorm zenuwachtige beestjes, maar als je op de grond gaat liggen in de richting waarin ze bewegen, is de kans groot dat ze haast je lens in lopen. Dat laatste geldt ook voor bonte strandlopers en zilverplevieren, al zul je die iets meer op eigen kracht moeten benaderen (tijgeren!) omdat ze niet naar je toe komen rennen. Een speciaal grondstatief kan uitkomst bieden en houdt je lens en camera vrij van zand en zout water. Een goedkoper alternatief is een koekenpan met daarop een bonenzak. Deze schuif je al kruipend zonder weerstand zo voor je uit. Trek niet je beste kleren aan en zorg dat je droge kleding bij je hebt voor als je na afloop doorweekt bent en nog in de auto naar huis moet!
Wie droog wil blijven, kan zijn geluk beproeven bij golfbrekers en pieren, zoals bij IJmuiden. Hier tref je behalve de al genoemde soorten ook vaak paarse strandlopers en steenlopers aan. Vooral die laatste soort is doorgaans totaal niet schuw. Probeer er eens eentje te fotograferen waarboven net een golf uit elkaar spat op de basaltblokken. Tijdens de periode van de voorjaars- en najaarstrek kun je op dergelijke plekken nogal eens een bijzonder waarneming doen, zoals een groepje sneeuwgorzen.
In de duinen zijn ook genoeg vogels te vinden. In het broedseizoen vormen de stekelige duindoorns een veilige plek om de jongen van allerhande zangvogels groot te brengen, terwijl elders lawaaiige kolonies meeuwen hun nesten maken. Let goed op of je in deze periode de duinen wel in mag: veel plekken zijn van april tot en met augustus verboden terrein. Maar ook langs de openbare paden kun je vogels fotograferen.
In het voorjaar is het er in de vroege ochtend een enorm kabaal wanneer de zangvogels hun territorium bezingen. Grasmussen, zwartkoppen en als je geluk hebt een nachtegaal zingen vanaf vaste plekken. Sommige soorten, zoals de grasmus, doen dat graag in de top van een struikje en zijn goed vast te leggen. Andere soorten vertrouwen het wat minder en vallen in de categorie ‘zingende struik’. In natte duinvalleien schommelt traag een kiekendief op zoek naar pasgeboren prooi voor zijn eigen kuikens, terwijl ook torenvalken en slechtvalken aan de kust een gedekte tafel treffen.
In de herfst zitten de duindoorns vol met merels, koperwieken en kramsvogels die zich tegoed doen aan de oranje bessen en daarbij wat minder oog hebben voor een voorzichtige fotograaf. In de winter tref je grote groepen eenden en ganzen in natte weilanden nabij de kustlijn, terwijl zilverreigers de slootjes onveilig maken en velduilen in de schemering op zoek gaan naar hun dagelijkse portie muis.
Andere dieren
Naast vogels is er natuurlijk voldoende ander leven nabij de kust. In de duinen wemelt het van de konijnen, die op hun beurt weer een rover als de vos aantrekken. Deze doorgaans schuwe rakker is langs de kust juist heel benaderbaar en goed te fotograferen. Onder meer in de Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD) en de Kennemerduinen is de kans groot dat je er eentje tegenkomt. Maar ook bij de pier van IJmuiden worden soms tamme exemplaren gespot. Wees niet te snel tevreden maar maak gebruik van de buitenkans. Ga plat op de grond liggen voor een fraaie achtergrond, gebruik een kortere brandpuntsafstand als de vos zich op een fraaie plek bevindt of wacht op speciaal gedrag. Daarbij kun je denken aan een gevecht tussen twee vossen (meestal om aangeboden voedsel) of het moment waarop de vos gaat drinken of over een kanaaltje springt. Ook een laag standpunt met een groothoeklens kan mooie beelden opleveren. Wat je ook doet, bied geen voer aan en breng jezelf en je onderwerp niet in gevaar.
Naast vossen tref je in de AWD ook veel damherten aan. Deze zijn altijd fotogeniek, maar in de herfst vindt de damhertenbronst plaats en kletteren de geweien. Een bezoekje in die periode is beslist de moeite waard. Zeker op een koude ochtend als de dampen van de verhitte dieren komen.
Een andere diersoort die de moeite waard is, is de zandhagedis. Deze forse hagedis van ongeveer 20 centimeter lang komt voor op hoger gelegen zandgronden. In Nederland zijn dat dus vooral de duingebieden (behalve Zeeland, Texel en Ameland). De zandhagedis wordt niet voor niets ook wel duinhagedis genoemd. In voorjaar en zomer kleuren de mannetjes opvallend felgroen. Sowieso is dat de beste periode om naar ze op zoek te gaan, want reptielen zijn vooral actief bij warm en zonnig weer. Bij té warm weer trekt de hagedis zich overigens terug. Ze zijn vrij goed benaderbaar, en met een niet al te lange telelens kun je het felgroene reptiel mooi in beeld brengen. Benader je hem voorzichtig, dan kun je je misschien zelfs met een macrolens uitleven op de patronen van de huid.
In de branding en soms in de duinen kun je zeehonden aantreffen. De Waddeneilanden en omliggende zandbanken zijn een goede plek, maar ook de Brouwersdam in Zeeland staat bekend om de zeehonden die er geregeld op fotografisch interessante afstand in de spuikom rondzwemmen. Met wat geluk doet eentje zich net tegoed aan een vis of krab!
Mensen
Als je niet zo vaak aan zee komt, is een dagje naar de kust echt een uitje. Zeker voor je kinderen. Vergeet dus niet foto’s van je gezin te maken wanneer de kleintjes vol enthousiasme van een duin af komen rennen of met blozende wangetjes schelpjes rapen. Ook voor portretten is de kust een ideale locatie. Er zijn weinig storende elementen en die mooie, vage achtergrond is dus bijna gegarandeerd. Plaats ook eens een persoon boven op een duintop en breng deze klein in beeld, liefst met een dreigende donderlucht in de achtergrond. Als er dan ook nog eens een straaltje zonlicht op het helmgras en je onderwerp valt, heb je alle elementen voor een dramatische foto. Omzetting naar zwart-wit kan dit effect versterken.
Beste tijd
De Nederlandse kust is niet bepaald een tropische kust. Bij de Noordzee hoort onstuimig weer. De veranderende wolkenluchten leiden vaak tot dramatisch licht, en dat is wat je natuurlijk wilt als landschapsfotograaf. De beste tijd voor landschapsfotografie is daarom buiten het toeristische hoogseizoen: van de herfst tot het vroege voorjaar. Het voordeel is dat er veel minder andere mensen op het strand en in het duin zijn. Je hoeft dus niet te wachten tot ze uit beeld zijn verdwenen, en ze creëren minder voetsporen in je compositie!
Daarmee is niet gezegd dat je in lente en zomer geen mooie foto’s aan de kust kunt maken. Integendeel: het eerste en het laatste licht is vaak prachtig warm van kleur, het is aangenaam op het strand en de kans op een mooie wolkenlucht (of onweer boven zee!) blijft aanwezig.
Apparatuur en veiligheid
Na een dagje op het strand zitten je kleren en schoenen meestal vol met zand, en de zilte lucht maakt je huid en haren stroef. Ook je camera en statief hebben last van de omstandigheden, al merk je dat niet altijd meteen. Zand en zout komen tussen de bindingen van je statiefpoten. Daardoor bewegen ze stroef en op den duur ontstaat corrosie. Maak er een gewoonte van na een dagje aan zee je statief helemaal uit elkaar te halen en te reinigen, of houd het op zijn minst even onder de kraan. Een goed idee is de dunste pootdelen tijdens het fotograferen volledig uit te schuiven. Dat vermindert weliswaar enigszins de stabiliteit, maar de kans dat zout en water in de onderste binding komen, is zo een stuk kleiner.
Camera en objectieven veeg je na thuiskomst het beste af met een vochtige doek om de zilte aanslag te verwijderen. Doet dat echter pas nadat je het vaste vuil hebt weggeblazen, want als je met een doek zandkorrels gaat uitwrijven, is de kans op krassen op je frontlens, lcd-scherm of filters behoorlijk groot.
Tijdens het fotograferen is het oppassen met opspattend zeewater. Professionele camera’s hebben een goede afdichting en zouden ertegen moeten kunnen, maar bij een minder goed afgedicht model kan een enkele druppel zout water al leiden tot kortsluiting en uitvallende functies. Ben je bij onstuimig weer aan het fotograferen, houd je statief dan goed in de gaten en loop niet zomaar even weg naar je tas. Eén forse windvlaag en de boel kiept om, met grote kans op val- of krasschade.
Let ook op je eigen veiligheid. Gladde stenen op een pier zijn erg verraderlijk en een plots opkomende vloed kan je overvallen. Natte schoenen zijn nog niet zo erg, maar als je volledig wordt overspoeld door een golf, wordt het gevaarlijk. Houd ook in de gaten of de terugweg begaanbaar blijft. Als het tij opkomt en achter je een geul loopt die je eerder nog droog kon oversteken, kun je ingesloten raken.
