Redactie Een bos lijkt op het eerste gezicht een ideaal fotografieonderwerp. Mooie bomen, kronkelende paden, varens, lichtstralen en misschien zelfs wat mist. Maar zodra je door de zoeker kijkt, blijkt een bos vooral heel veel tegelijk te bevatten. Takken kruisen elkaar, boomstammen overlappen en het verschil tussen een donkere bosbodem en een lichte lucht kan enorm zijn.
Goede bosfotografie draait daarom om twee dingen die nauw met elkaar verbonden zijn: orde aanbrengen in je compositie en je camera zo instellen dat licht en scherpte precies op de juiste plekken terechtkomen. Met deze technische en compositorische tips krijg je meer grip op het bos.
Zoek eerst naar orde in de chaos
Een van de grootste valkuilen bij bosfotografie is dat je probeert vast te leggen wat je zelf ervaart. Je ziet een prachtig bos en maakt daar een foto van. Alleen ziet de camera geen 'prachtig bos'. Die registreert tientallen stammen, takken, bladeren, lichte plekken en donkere vlakken. Vereenvoudigen is daarom vaak de eerste stap naar een betere bosfoto.
Zoek bijvoorbeeld naar een slingerend wandelpad dat vanaf de voorgrond het bos in loopt. Zo'n lijn geeft de kijker iets om te volgen en creëert meteen diepte. Ook lange lanen werken goed. De bomen aan weerszijden vormen dan vanzelf een soort tunnel richting een verdwijnpunt. Let daarnaast op herhaling. Een rij berkenstammen kan een sterk ritme opleveren, net als bomen die steeds kleiner worden naarmate ze verder weg staan.
Probeer daarbij overlapping te voorkomen. Een kleine stap naar links of rechts kan al voldoende zijn om twee boomstammen die achter elkaar staan van elkaar los te trekken. Juist bij bosfotografie kan een halve meter verschil in standpunt je compositie volledig veranderen. Een persoon kan eveneens helpen. Plaats bijvoorbeeld een wandelaar verderop op een bospad. Niet alleen krijg je daarmee een duidelijk aandachtspunt, de persoon laat ook meteen zien hoe groot het bos is.
Kies je diafragma op basis van de compositie
Voor een klassieke bosfoto waarbij je veel van de omgeving scherp wilt weergeven, is een relatief klein diafragma een logisch uitgangspunt. Denk bijvoorbeeld aan F 8 tot F 11. Hoeveel er daadwerkelijk scherp wordt, hangt daarnaast af van je brandpuntsafstand, scherpstelafstand en de afstand tussen de verschillende onderwerpen. Je hoeft dus niet automatisch naar F 16 of F 22 te gaan om 'alles scherp' te krijgen. Sterker nog: bij zeer kleine diafragmaopeningen kan diffractie de maximale scherpte juist verminderen.
Bekijk daarom eerst je compositie. Staat er een varen vlak voor je camera terwijl het bos honderden meters doorloopt? Dan vraagt dat meer scherptediepte dan een compositie waarin de dichtstbijzijnde boom twintig meter verderop staat. Wil je één boom, tak, paddenstoel of varen juist isoleren? Draai het principe dan om. Kies bijvoorbeeld F 2,8, F 4 of F 5,6 en creëer bewust een onscherpe voor- of achtergrond. Daarmee kun je een druk bos sterk vereenvoudigen. Een teleobjectief helpt hierbij. Met bijvoorbeeld een 70-200mm kun je kleine stukken uit het landschap selecteren en storende elementen buiten beeld houden.
Stel bewust scherp
Wil je een boslandschap van voor tot achter scherp krijgen, laat je camera dan niet zomaar bepalen waarop hij scherpstelt. Kies zelf je scherpstelpunt. Een bruikbaar uitgangspunt is om niet op de horizon of de achterste boom te focussen, maar ergens verder vooraan in het landschap. De oude vuistregel om ongeveer op een derde van de gewenste scherptediepte scherp te stellen kan daarbij als eerste benadering dienen, maar zie dit niet als een exacte wet. De werkelijke verdeling van de scherptediepte verandert met de opnameafstand, brandpuntsafstand en het gekozen diafragma.
Controleer daarom na de opname de voorgrond én achtergrond door op je camerascherm in te zoomen. Bij moderne systeemcamera's kun je ook hulpmiddelen zoals focus peaking gebruiken wanneer je handmatig scherpstelt. Nog nauwkeuriger is het uitvergrote livebeeld. Zet je camera op statief, vergroot het gebied waarop je wilt scherpstellen en stel heel precies af.
Heb je een extreme compositie met bijvoorbeeld een varen op een halve meter en bomen in de verre achtergrond? Dan krijg je mogelijk niet alles optimaal scherp in één opname. Focus stacking is dan een optie. Maak vanaf statief meerdere foto's waarbij je het scherpstelpunt steeds iets naar achteren verplaatst en voeg die beelden later samen.
Houd je iso laag, maar niet koste wat kost
In een bos is aanzienlijk minder licht dan in een open landschap. Zeker tijdens de vroege ochtend, bij mist of onder een dicht bladerdak kan je sluitertijd daardoor snel oplopen. Fotografeer je een stilstaand landschap vanaf statief? Dan is dat meestal geen probleem. Stel bijvoorbeeld ISO 100, F 8 in en laat de camera vervolgens gerust een halve seconde, twee seconden of nog langer belichten. Een lage iso geeft je maximale beeldkwaliteit en veel speelruimte in de nabewerking.
Fotografeer je uit de hand, dan verandert de situatie. Een sluitertijd van 1/10 seconde is misschien prima vanaf statief, maar uit de hand loop je kans op bewegingsonscherpte. Verhoog dan liever je iso naar 400, 800 of indien nodig nog verder om een veilige sluitertijd te krijgen.
Dat geldt ook wanneer bladeren en takken door de wind bewegen. Je camera kan dan perfect stil op een statief staan, terwijl je onderwerp alsnog onscherp wordt. Wil je die beweging bevriezen, dan heb je een kortere sluitertijd nodig. Andersom kun je die beweging juist gebruiken. Bij enkele seconden belichting kunnen bewegende bladeren een zachte, schilderachtige structuur krijgen.
Kijk naar je histogram, niet alleen naar je scherm
Een bos kan een enorm contrast bevatten. De stammen en bosbodem zijn donker, terwijl tussen de boomtoppen een fel verlichte lucht zichtbaar is. Op het camerascherm kan de foto er prima uitzien, terwijl bepaalde hooglichten toch al zijn uitgebeten. Controleer daarom je histogram en eventueel de waarschuwing voor overbelichte delen.
Probeer vooral belangrijke lichte partijen niet onherstelbaar te laten uitbijten. Je kunt je belichting zo ver mogelijk naar rechts leggen zonder relevante hooglichten te verliezen. Daarmee leg je zoveel mogelijk bruikbare informatie vast. Pas wel op met kleine stukjes lucht tussen de bomen. Een paar spierwitte gaten kunnen enorm veel aandacht trekken. Soms is het daarom compositorisch slimmer om je camera iets anders te richten en die lichte lucht helemaal buiten beeld te houden.
Is het contrast echt te groot? Maak dan vanaf statief een belichtingstrapje. Bijvoorbeeld drie foto's met verschillende belichtingen. Die kun je later samenvoegen, waarbij je erop let dat het resultaat natuurlijk blijft.
Gebruik licht om diepte te creëren
Licht is in een bos misschien nog belangrijker dan je camera-instellingen. Vooral licht van opzij en tegenlicht kunnen structuur aanbrengen in een omgeving die anders erg vlak oogt. Denk aan zonlicht dat langs boomstammen strijkt. De ene zijde wordt verlicht terwijl de andere donker blijft. Daardoor krijgen de stammen vorm en ontstaat er diepte. Mist maakt dat effect nog sterker. De bomen verderop verliezen contrast en worden steeds lichter. Dat geeft vanzelf verschillende lagen in het landschap.
Ook zonnestralen worden beter zichtbaar wanneer er voldoende vocht of kleine deeltjes in de lucht zitten. Wil je zulke lichtbundels fotograferen, let dan vooral op je standpunt. Een paar stappen naar links of rechts kunnen bepalen of de stralen duidelijk zichtbaar zijn.
Een kleiner diafragma, bijvoorbeeld F 11 of F 16, kan bovendien een stervorm van de zon maken wanneer die gedeeltelijk achter een boom vandaan komt. Verplaats je camera heel precies totdat slechts een klein stukje zon zichtbaar is.
Groothoek of tele? Ze vragen om een andere compositie
Bij bosfotografie wordt al snel naar een groothoekobjectief gegrepen. Dat kan prachtig werken, maar een groothoek neemt ook ontzettend veel informatie mee. Daardoor wordt het juist moeilijker om een rustige compositie te maken. Gebruik een groothoek daarom vooral wanneer je een sterke voorgrond hebt. Denk aan varens, boomwortels, herfstbladeren, een plas water of een pad dat richting de achtergrond loopt. Zo bouw je de foto in lagen op: voorgrond, middengebied en achtergrond.
Een teleobjectief doet bijna het tegenovergestelde. Daarmee selecteer je een klein gedeelte van het bos. Bovendien lijken verschillende lagen visueel dichter bij elkaar te liggen. Een rij stammen, mist tussen bomen of lichtvlekken op een helling kunnen daardoor een bijna grafisch beeld vormen. Een 70-200mm is daarom een verrassend veelzijdig objectief voor bosfotografie. Loop eens door hetzelfde bos met alleen zo'n telezoom en je gaat automatisch anders kijken.
Handige basisinstellingen voor bosfotografie
Er bestaat geen instelling die voor ieder bos werkt, maar voor een rustig boslandschap vanaf statief kun je beginnen met ISO 100, F 8 tot F 11 en een sluitertijd die bij de gemeten belichting hoort. Kies zelf je scherpstelpunt en controleer het histogram.
Fotografeer je uit de hand, geef de sluitertijd dan prioriteit. Verhoog de iso wanneer dat nodig is. Voor een stilstaand bos kan 1/125 seconde bijvoorbeeld een comfortabel uitgangspunt zijn, terwijl je bij bewegende bladeren of een wandelaar misschien 1/250 of 1/500 seconde wilt gebruiken. En wil je één detail uit het bos halen? Open dan je diafragma richting F 2,8 of F 4 en probeer met een langere brandpuntsafstand de achtergrond rustig te krijgen.
Zie die waarden vooral als vertrekpunt. Een bos verandert voortdurend. Wolken schuiven voor de zon, wind zet de bladeren in beweging en een lichtstraal kan binnen enkele minuten verdwenen zijn. Juist daarom loont het om je camera-instellingen goed te beheersen. Dan hoef je op zo'n moment niet meer uit te zoeken welke knop je nodig hebt en kun je je aandacht richten op wat uiteindelijk het verschil maakt: licht, lijnen, lagen en een compositie waarin het drukke bos ineens verrassend rustig wordt.
